UNDP’den Yeni Rapor: 2025 İnsani Gelişme Endeksi Açıklandı

Yapay zekâ çağında eşitsizlik derinleşiyor, çözüm insan odaklı teknolojide mi?

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın (UNDP) her yıl yayımladığı İnsani Gelişme Raporu’nun 2025 edisyonu yayınlandı. Raporun başlığı oldukça dikkat çekici:
“Bir Tercih Meselesi: Yapay Zekâ Çağında İnsanlar ve Olasılıklar.”

Rapor, son yıllarda küresel insani gelişmenin neden yavaşladığını sorgularken, özellikle yapay zekânın bu gidişatı tersine çevirme potansiyelini ele alıyor. Ve evet, rapora göre artık mesele sadece teknolojik değil; nasıl bir toplumsal tercih yaptığımızla ilgili.

Rapor Ne Anlatıyor?

Öncelikle birkaç çarpıcı veriyi paylaşalım:

• 2024’te beklenen HDI artışı, 1990’dan bu yana ölçülen en düşük seviyede. Yani dünya genelinde kalkınma yavaşlıyor.
• Çok yüksek insani gelişme seviyesindeki ülkeler ile daha düşük seviyedeki ülkeler arasında makas yeniden açılıyor.
• Bu eşitsizlik, pandemi sonrası toparlanmanın dahi ülkeler arasında ne kadar dengesiz ilerlediğini gösteriyor.

UNDP, bu tabloyu “dünyanın insani gelişim rotasından sapması” olarak yorumluyor.

Ancak rapor karamsar değil. Tam tersine, çok güçlü bir önerme ile geliyor:
Yapay zekâ, doğru kullanıldığında bu gidişatı tersine çevirebilir.

Yapay Zekâ Umut mu, Risk mi?

UNDP’nin raporunda 21 ülkede yapılan geniş kapsamlı bir ankete yer veriliyor. Katılımcıların:

• %66’sı, yapay zekâyı eğitim, sağlık veya iş gibi alanlarda kullanmak istediğini söylüyor.
• Sadece %13’ü, “işim yapay zekâ nedeniyle elimden alınabilir” korkusu taşıyor.

Bu veriler gösteriyor ki, insanlar yapay zekâya tamamen karşı değil. Aksine, onunla birlikte çalışabilecekleri bir sistem arayışındalar.

Raporda bu duruma “komplementer ekonomi” deniyor. Yani yapay zekânın insanı dışlamayan, onunla birlikte değer üreten bir araç olması gerektiği vurgulanıyor.

Güç Dengesi Bozuluyor mu?

Raporun üzerinde durduğu bir başka konu ise yapay zekâ geliştirme altyapısının coğrafi ve ekonomik olarak çok dar bir çevrede toplanmış olması.

• Örneğin büyük dil modellerinin çoğu yalnızca birkaç ülkede geliştiriliyor.
• Veri, bilişim altyapısı ve model eğitimi gibi süreçler az sayıda şirketin kontrolünde.

Bu da dijital eşitsizlikleri daha da derinleştirme riski taşıyor. Raporda bu durum, “algoritmik güç yoğunlaşması” olarak tanımlanıyor.

Türkiye Nerede Duruyor?

Türkiye’nin İnsani Gelişme Endeksi değeri 2022 itibarıyla 0,853. Bu, onu “çok yüksek insani gelişme” grubuna yerleştiriyor. Ancak rapor, ülkeler içindeki bölgesel eşitsizliklere de dikkat çekiyor. Yani bir ülke genel olarak yüksek gelişmişlik gösterse bile, bazı bölgeler diğerlerinden çok daha geride kalabiliyor.

Bu da akıllı şehir projeleriyle ilgilenen profesyoneller için önemli bir hatırlatma: eşit hizmet ve kapsayıcı çözümler, teknolojinin başarısı için vazgeçilmez.

Raporun Vurguladığı 3 Ana Tema

UNDP raporu, yapay zekâ çağında insani gelişmenin yönünü belirleyecek üç temel başlık öneriyor:

1. Komplementer ekonomi: YZ’nin insanın yerine geçmediği, onu desteklediği bir yapı.
2. Niyetli inovasyon: Teknolojiyi sadece üretmek değil, ne için ve nasıl kullandığını sorgulamak.
3. İnsana yatırım: Eğitim, sağlık ve yaşam becerilerine öncelik vermek.

Peki Ya Şehirler?

Rapor doğrudan şehirleri hedeflemiyor belki ama satır araları kentler için çok şey söylüyor.

• Erken çocukluktan yaşlılığa kadar tüm gruplar için dijital teknolojilerin etkileri detaylı şekilde ele alınıyor.
• Çocuklar için ekran süresi ve mahremiyet, gençler için ruh sağlığı, yaşlılar için dijital dışlanma gibi sorunlar vurgulanıyor.
• Yapay zekâ sistemlerinin kimin verisiyle, kimin için çalıştığı sorusu önem kazanıyor.
• Akıllı şehircilik, tam da bu çapraz soruların merkezinde yer alıyor.

Sonuç Yerine: Teknoloji Bir Tercih Meselesi

UNDP’nin 2025 İnsani Gelişme Raporu, aslında bizlere şunu söylüyor:

Teknolojinin nereye gideceği, ona neyi yaptırmak istediğimize bağlı.

Yapay zekâyı sadece “verimlilik” aracı değil, insan hayatını iyileştirme aracı olarak görebilirsek; şehirler, toplumlar ve gelecek için umut hâlâ çok güçlü.

📌 Kaynak: UNDP Human Development Report 2025 – “A Matter of Choice: People and Possibilities in the Age of AI”